Τεχνοκράτες; Ποιοι τεχνοκράτες;

Του Θανάση Φροντιστή

Τρέχουσα φιλολογία και ρητορική

Παρά την σχεδόν αιωνόβια διαδρομή του, ο όρος «τεχνοκράτης» βρέθηκε ξαφνικά στο προσκήνιο τα τελευταία χρόνια, ως οιονεί… μεσσία για την έξοδο από την κρίση με σαφείς παράλληλα τις αιτιάσεις, ότι οι πολιτικοί απέτυχαν. Απέτυχαν στη διαχείριση της ανάπτυξης, απέτυχαν όμως και στη διαχείριση της κρίσης, που ήρθε σαν αποτέλεσμα της αποτυχίας τους να θεμελιώσουν, να εδραιώσουν συνθήκες ανάπτυξης και ευημερίας των κοινωνιών. Και να αποτρέψουν φαινόμενα και πρακτικές που εμπεδώνουν την πεποίθηση ότι το «σύστημα» είναι εκτός ελέγχου.

Στον απόηχο των παραπάνω θεωρήσεων, δημιουργήθηκαν η φιλολογία και η ρητορική περί τους τεχνοκράτες. Το περίεργο είναι, ότι η σχετική φιλολογία, είτε αποδίδει στους τεχνοκράτες μαγικές ικανότητες για να βγάλουν τις οικονομίες και τις κοινωνίες από την κρίση, είτε αποδίδει σ’ αυτούς περίπου δαιμονικές ιδιότητες, που οδήγησαν στην κρίση. Θεωρώντας ότι υπάρχει μια σύγχυση ή παρεξήγηση γύρω από τα χαρακτηριστικά που  προσδιορίζουν την ιδιότητα του τεχνοκράτη, θα επιδιώξουμε μια κατά το δυνατόν πληρέστερη παράθεση των ορισμών και των περιγραφών και απόψεων που κυκλοφορούν ή υποστηρίζονται για τους τεχνοκράτες και την τεχνοκρατία.

Μια λαθεμένη κυρίαρχη άποψη

Η άποψη που φαίνεται να κυριαρχεί ή να υπονοείται στην σχετική φιλολογία και ρητορική είναι, ότι οι τεχνοκράτες είναι δημιούργημα και όργανα του καπιταλιστικού συστήματος, αμοραλιστές, στυγνοί διευθυντές που το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι το κέρδος. Είναι όμως σε καλύτερη θέση από τους πολιτικούς να διαχειριστούν το σύστημα. Αν δεχτούμε όμως, πράγμα αντικειμενικό, ότι ο καπιταλισμός έχει συνδυαστεί με το σύστημα της ελεύθερης αγοράς στην οικονομία και με τη δημοκρατία ως πολιτικό σύστημα, τότε, οι διαχειριστές του συστήματος είναι οι εκλεγόμενοι πολιτικοί. Οι τεχνοκράτες, επιλέγονται μεν από ένα σύστημα διαχείρισης, όμως δεν εκλέγονται, όπως οι πολιτικοί. Ως συμπέρασμα προκύπτει, πράγμα που τεκμηριώνεται και ιστορικά, ότι οι όροι «πολιτικοί» και «τεχνοκράτες» εξετάζονται διαζευκτικά, δηλ. ή – ή. Έκφραση αυτής της διάζευξης αποτελεί το ερώτημα: «οι πολιτικοί ή οι τεχνοκράτες μπορούν να διαχειριστούν το σύστημα πιο αποτελεσματικά;» Το ερώτημα αυτό έχει τεθεί τα τελευταία λίγα χρόνια και με αφορμή την οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2008. Έτσι, σε ορισμένες χώρες, στις οποίες η κρίση αποδόθηκε και σε ανικανότητα των πολιτικών, δοκιμάστηκαν «κυβερνήσεις τεχνοκρατών», όπως π.χ. στην Ιταλία και, μερικώς στην Ελλάδα, χωρίς όμως καλύτερα αποτελέσματα. Είναι λοιπόν λάθος να πιστεύεται, ότι οι τεχνοκράτες και η τεχνοκρατία είναι δημιούργημα, εναλλακτική επιλογή διαχείρισης του καπιταλιστικού συστήματος σε καθεστώς δημοκρατίας.

Ιστορική προέλευση των όρων τεχνοκράτης και τεχνοκρατία και παραδείγματα

Αντίθετα με την κοινή σύγχρονη αντίληψη, το τεχνοκρατικό κίνημα ξεκίνησε στις αρχές του 20ου αιώνα σαν ένα Κοινωνικό Κίνημα από προοδευτικούς μηχανικούς και επιστήμονες στις ΗΠΑ. Ονόματα όπως Edward Bellamy, Thorstein Veblen, William H. Smyth και άλλων συνδέονται με την κίνηση αυτή στις ΗΠΑ. Το Τεχνοκρατικό Κίνημα πέρασε και στην Ευρώπη, τη Μ. Βρετανία και τη Γερμανία. Στη Ρωσία, ο Alexander Bogdanov, ένας μη Λενινιστής μπολσεβίκος πρέσβευε, ότι ερχόταν η επανάσταση ενάντια στον καπιταλισμό, που θα οδηγούσε σε μια τεχνοκρατική κοινωνία! Οι διάφορες εκδοχές της τεχνοκρατίας ξεθώριασαν όμως μετά την μεγάλη κρίση και το New Deal του Ρούσβελτ.

Στη μεταπολεμική Ιαπωνία όμως σημαντικό ρόλο στην ανασυγκρότηση και την ανάπτυξή της έπαιξε η Ένωση Μηχανικών. Πληροφορίες μου από «πρώτο χέρι», δηλ. από τους Καθηγητές μου στο New York University P. Drucker και  Ε. Deming, αλλά και από τον J. Juran με τον οποίο συνεργάστηκα άμεσα, οι οποίοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στον σχεδιασμό της βιομηχανικής συγκρότησης της Ιαπωνίας, φωτίζουν τον ρόλο των τεχνοκρατών-μηχανικών στη δημιουργία του μεταπολεμικού βιομηχανικού θαύματος της Ιαπωνίας. Οι τρείς παράγοντες που θεμελίωσαν αυτό το θαύμα ήταν η έμφαση στις νέες τεχνολογίες, οι σημαντικές βελτιώσεις στις παραγωγικές διαδικασίες που μείωσαν δραστικά το κόστος και η τοποθέτηση της ποιότητας στο επίκεντρο όλων των λειτουργιών του Ιαπωνικού Βιομηχανικού Συστήματος. Το γνωστό σύστημα  Total Quality Management εφαρμόστηκε στην Ιαπωνία από τους Deming και Juran και απέδωσε τους γνωστούς καρπούς.

Στην Κίνα που αργότερα με τις μεταρρυθμίσεις του Προέδρου Deng Xia Ping ακολούθησε τα χνάρια της Ιαπωνίας, οι 8 από τους 9 κορυφαίους πολιτικούς που προσδιόρισαν την τύχη της χώρας ήταν μηχανικοί. Είναι τυχαίο, ότι το δεξί χέρι του Μάο, ο Πρωθυπουργός Τσου Εν Λαϊ ήταν Μηχανικός, πτυχιούχος του περίφημου Πανεπιστημίου Nankai;

Βασικά χαρακτηριστικά της Τεχνοκρατίας

Βασικά πιστεύω του Τεχνοκρατικού Κινήματος και βασική του πρόταση ήταν να αντικατασταθούν οι πολιτικοί και οι επιχειρηματίες από μηχανικούς και επιστήμονες με τα αναγκαία τεχνικά προσόντα και εξειδίκευση για να διαχειριστούν την οικονομία, ελέγχοντας τους μηχανισμούς λήψης των αποφάσεων. Η εξέλιξη του όρου «τεχνοκρατία» κατέληξε βεβαίως να σημαίνει κάθε μορφή διοίκησης και διαχείρισης που γίνεται από εξειδικευμένους ειδικούς (τεχνοκράτες), που επιλέγονται με βάση τις γνώσεις, τις εμπειρίες και τις ικανότητές τους, αλλά δεν εκλέγονται, δηλ. δεν είναι πολιτικά πρόσωπα.

Το σύστημα της τεχνοκρατίας, στη συνείδηση ορισμένων σύγχρονων κοινωνικών επιστημόνων σχετίζεται περισσότερο με την αξιοκρατία, το σύστημα δηλ. διοίκησης από τους διαθέτοντες υψηλά εξειδικευμένα επιστημονικά προσόντα, τεχνικά και ηγετικά, που δεν εξαρτώνται όμως από ομάδες ειδικών συμφερόντων, έχοντας ως επίκεντρο της λειτουργίας τους την μακροχρόνια προώθηση μιας βιώσιμης κοινωνικής ανάπτυξης και όχι την μεγιστοποίηση απλώς οικονομικών στόχων.

Στο παραπάνω πλαίσιο, αν αποτολμούσαμε να σκιαγραφήσουμε το προφίλ ενός τεχνοκράτη, θα περιλαμβάναμε σ’ αυτό χαρακτηριστικά όπως:

• υψηλή επιστημονική εξειδίκευση στον τομέα του, εμπλουτισμένη με ικανότητα χρήσης σύγχρονων τεχνολογιών πληροφορικής
• ικανή εμπειρία σε θέσεις ευθύνης
• κυρίαρχο στοιχείο στη λειτουργία του είναι η αποτελεσματικότητα στη λήψη αποφάσεων
• λειτουργία με γνώμονα το κοινωνικό συμφέρον και την προστασία του κοινωνικού συνόλου και του περιβάλλοντος
• η ανευθυνότητα είναι έννοια ξένη προς τον χαρακτήρα της ιδιότητας του τεχνοκράτη
• επιζητεί πρακτικές και εφαρμόσιμες λύσεις, είναι κατά των αναβολών και ιδίως κατά της κωλυσιεργίας και, φυσικά, είναι ενάντιος σε κάθε έκφραση λαϊκισμού.

Τα άτομα με τόσα σωρευμένα προσόντα δεν τα βρίσκει κανένας στο σωρό. Είναι όμως υπαρκτά και είναι τα άτομα που παράγουν τα αποτελέσματα των υγιών επιχειρήσεων στο πλαίσιο μακροχρόνιων σχεδιασμών. Τα άτομα αυτά δεν μπορούν φυσικά να λειτουργήσουν στο μολυσμένο πλαίσιο του πολιτικού συστήματος, το οποίο, τα αποβάλλει. Έτσι η τεχνοκρατία σαν ένα σύστημα αξιοκρατικής και ικανής διοίκησης παραμένει ουτοπία.

Ποιοί δεν είναι τεχνοκράτες

Επειδή τελευταία γίνεται συχνά χρήση, ιδίως επίκληση, του όρου τεχνοκράτης, καλό θα ήταν να διευκρινιστεί ότι δεν είναι αναγκαία τεχνοκράτες: οι οικονομολόγοι, οι Καθηγητές Πανεπιστημίου, οι Μελετητές, οι Σύμβουλοι, οι γραφειοκράτες της δημόσιας διοίκησης, μεταξύ των οποίων και οι γραφειοκράτες των Βρυξελλών. Τέλος, δεν είναι τεχνοκράτες τα… golden boys! Πολλοί μιλάνε για τους τεχνοκράτες της Τρόικας. Ποιους τεχνοκράτες όμως; την Τρόικα απαρτίζουν υπάλληλοι, δηλ. γραφειοκράτες των οργανισμών που τους όρισαν. Είναι εντολοδόχοι τους, εκτελεστικά τους όργανα, ελεγκτές. Όχι όμως τεχνοκράτες, γιατί δεν ασκούν διοίκηση του συστήματος αλλά είναι βοηθητικό του εργαλείο.

Μια προσωπική άποψη για τη χώρα μας

Στο πλαίσιο των παραπάνω τοποθετήσεων, κάποιες παρατηρήσεις που αφορούν στο σύστημα πολιτικής διοίκησης της χώρας μας ίσως θα ήταν χρήσιμο να αποτολμηθούν. Γιατί, ίσως θα μπορούσαν να φωτίσουν ορισμένες αθέατες πλευρές του ελληνικού δράματος:

1. Όπως είναι γνωστό, παραδοσιακά, με την πολιτική ασχολήθηκαν κυρίως δικηγόροι και γιατροί, πολλοί από τους οποίους, εκλεγόμενοι βουλευτές, καταλάμβαναν και Υπουργικές θέσεις (φυσικά και… πρωθυπουργικές). Σταδιακά και μέχρι και σήμερα, με την πολιτική ασχολήθηκαν και άλλοι προβεβλημένοι επαγγελματίες όπως δημοσιογράφοι, συνδικαλιστές, ηθοποιοί, οικονομολόγοι, δικαστές και Καθηγητές Πανεπιστημίου, ακόμα και… ανεπάγγελτοι! Οι τεχνοκράτες και οι μηχανικοί ήταν και εξακολουθούν να είναι μια πολύ μικρή μειονότητα στη Βουλή και στην Κυβέρνηση. Έτσι, το πολιτικό σύστημα «στήθηκε» από άτομα χωρίς «τεχνοκρατική» εμπειρία και αντίληψη. Πολλοί δεν γνώριζαν καν την προσέγγιση και την τεχνική της ανάλυσης κόστους-οφέλους στη λήψη αποφάσεων που γινόταν με τη «μέθοδο»… κάντο και όποιον πάρει ο χάρος! Κατά την άποψή μου ήταν ατυχής επιλογή των Πρωθυπουργών να τοποθετούν γιατρούς στο Υπουργείο Υγείας, αφού οι γιατροί είναι, ως γνωστό, μέρος, μεγάλο μέρος του «προβλήματος Υγεία».

2. Έχοντας λειτουργήσει ο ίδιος ως «τεχνοκράτης» σε επιχειρήσεις αλλά και στις παρυφές του πολιτικού συστήματος, μπορώ να διακινδυνεύσω την άποψη ότι, ναι, αν στη Βουλή, στην Κυβέρνηση και σε Κυβερνητικές θέσεις βρίσκονταν τα τελευταία σαράντα χρόνια τεχνοκράτες ή έστω περισσότεροι τεχνοκράτες, μηχανικοί, επιστήμονες των θετικών επιστημών, η κατάσταση στη χώρα μας δεν θα βρισκόταν στο σημερινό χάλι.

*Ο κ. Θανάσης Φροντιστής είναι Δρ. Οικονομικών Επιστημών, πρώην ανώτατος μάνατζερ πολυεθνικών εταιριών,  Πρόεδρος του ΟΠΕ και Αναπληρωτής Πρόεδρος του ΟΤΕ.

a.frontistis@gmail.com

http://www.capital.gr/story/1827095

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s