Τι σημαίνει «μετα-αλήθεια»;

tsaplin.jpg

 

Συντάκτης: Θεόδωρος Γεωργίου*

Μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ (8 Νοεμβρίου 2016) σηκώθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο ένα κύμα ιδεών το οποίο επιδιώκει να ερμηνεύσει το γεγονός, αλλά πρωτίστως να εξυπηρετήσει το ίδιο το σύστημα ιδεών και σκέψης, να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία του. Θα επιχειρήσω να είμαι όσο γίνεται σαφής και διαυγής στις αναλύσεις μου σχετικά με το πνευματικό και πολιτικό φαινόμενο που φέρει την επωνυμία «μετα-αλήθεια».

Πολλοί ενδεχομένως να αναρωτηθούν πώς γίνεται μια συνηθισμένη αντιπροσωπευτική και εκλογική διαδικασία όπως αυτή της ανάδειξης του νέου προέδρου των ΗΠΑ να συνιστά την επιστημολογική μήτρα, από την οποία γεννιέται το σύστημα σκέψης με το όνομα «μετα-αλήθεια».

Επειδή τα πράγματα στον κόσμο μας δεν είναι απλά και επειδή έχουμε φθάσει ως σκεπτόμενα όντα να «κατασκευάζουμε» και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι ο Τραμπ και η «μετα-αλήθεια» είναι «πράγματα» (με τη φιλοσοφική έννοια των όρων) τα οποία βρίσκονται σε μια διαλεκτική σχέση διαμεσολάβησης.

Οι νεοφιλελεύθεροι μηχανισμοί σχεδιασμού της πολιτικής σε παγκόσμιο επίπεδο μετά την εκλογή του Τραμπ αισθάνθηκαν ότι «η γη φεύγει κάτω από τα πόδια τους» για να το πούμε απλά. Και επινόησαν τη θεωρία της «μετα-αλήθειας», σύμφωνα με την οποία δεν υφίστανται τα γεγονότα ως ρεαλιστικά δεδομένα, τα οποία μπορούν και θα μπορούσαν να αποτελούν τη βάση ελέγχου των προτάσεων των ομιλητών.

Στην περίπτωση της πολιτικής κοινωνίας δεν έχουμε να κάνουμε με μια κάποια σχέση αντιστοίχισης ανάμεσα στον ομιλητή-πολιτικώς δρώντα και σ’ αυτά που τελικά εφαρμόζονται ως αποφάσεις και πράξεις του (το περιώνυμο θέμα της πολιτικής αλήθειας), αλλά μιλάμε για την ίδια την υπόσταση και τη συγκρότηση μιας κοινωνικής συλλογικότητας ως πολιτικής κοινωνίας.

Επειδή η θεωρητική περιήγηση για την αλήθεια δεν θα μας οδηγήσει στον πρακτικό στόχο μας, επιβάλλεται να προσγειωθούμε και να εξετάσουμε πώς και γιατί γεννήθηκε το πολιτικό κίνημα των ιδεών της «μετα-αλήθειας». Το κίνημα αυτό δεν έχει να κάνει με μια κάποια πνευματική τάση αναζήτησης της εποχής μας. Είναι μια εντελώς ευκαιριακή εκδήλωση του πνεύματος του νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος τείνει να καταστεί η «δεύτερη φύση» μας στην ανθρώπινη κατάσταση, όσο δεν αντιστεκόμαστε.

Κρίνω απαραίτητο να αναπτύξουμε τα επιστημολογικά περιεχόμενα του κινήματος της «μετα-αλήθειας» και στη συνέχεια να αναλύσουμε τη χρήση του στην πολιτική σφαίρα και κοινωνία.

Τρία είναι τα δομικά και επιστημολογικά περιεχόμενα της πνευματικής τάσης με το όνομα «μετα-αλήθεια». Πρώτον, οι εισηγητές του όρου δεν γνωρίζουν τίποτε από τις σχετικές φιλοσοφικές συζητήσεις περί αλήθειας. Αγνοούν στοιχειωδώς την επικρατούσα εκδοχή της αντιστοίχισης μεταξύ προτάσεων και γεγονότων ως παράμετρο της αλήθειας.

Δεν θα ήθελα να αναφερθώ στην έννοια της «επικοινωνιακής αλήθειας» (Habermas). Με άλλα λόγια, και στην περίπτωση της «μετα-αλήθειας» έχουμε να κάνουμε με το ίδιο πνευματικό φαινόμενο που συναντήσαμε πριν από τόσα χρόνια (το έτος-τομή 1989), όταν όλοι οι νεοφιλελεύθεροι διανοούμενοι μιλούσαν για το «τέλος της Ιστορίας» χωρίς να έχουν στοιχειωδώς διαβάσει τον Hegel.

Δεύτερον, για μία ακόμη φορά βρισκόμαστε μπροστά σε ένα πνευματικό φαινόμενο το οποίο θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «πνευματική βιομηχανία». Αυτό σημαίνει το εξής: σε κάθε ιστορική στιγμή, κατά την οποία ο νεοφιλελευθερισμός δεν μπορεί να ερμηνεύσει την ίδια την πραγματικότητα (δηλ. τα γεγονότα, δηλ. τα ρεαλιστικά δεδομένα), «αποφασίζει» να τα καταργήσει.

Στην ιδεολογική κατασκευή της «μετα-αλήθειας» ισχυρίζεται ότι έχει δημιουργηθεί ο ψηφιακός και ο τεχνολογικός μηχανισμός εν γένει, ο οποίος ως προτάσεις και ως φράσεις και ως διανοητικός νους δημιουργεί και ελέγχει τον κόσμο.

Εάν δεχθούμε μια τέτοιου τύπου άποψη, θα πρέπει ως σκεπτόμενα όντα να εγκαταλείψουμε την καρτεσιανή συγκρότησή μας και κατ’ επέκταση τον αυτοπροσδιορισμό μας ως επινοητών του πολιτικού διαφωτισμού.

Το τρίτο δομικό στοιχείο της «μετα-αλήθειας» δεν είναι ούτε οντολογικό ούτε πραγματολογικό, αλλά κατ’ εξοχήν πολιτικό: οι νεοφιλελεύθεροι εισηγητές (διανοούμενοι των εφημερίδων) υποστηρίζουν πολύ απλά ότι ο Tραμπ κέρδισε στις εκλογές επειδή έκανε χρήση των κοινωνικών δικτύων, σε αντίθεση προς τους κλασικούς δρώντες πολιτικούς.

Και το πολιτικό τους συμπέρασμα συνίσταται στην πρόταση: Το σύστημα των κοινωνικών δικτύων «καταργεί» τα γεγονότα και ζούμε σε μια κατάσταση που ονομάζεται εποχή της «μετα-αλήθειας». Και όμως ο πρωτοετής φοιτητής των πολιτικών επιστημών αντιλαμβάνεται ότι η σκέψη και ειδικότερα η σκέψη που έχει ως αντικείμενό της την ίδια την πολιτική δεν μπορεί να αποτελέσει τμήμα «πνευματικής βιομηχανίας», κατά το πρότυπο που επεξεργάζονται εδώ και δεκαετίες οι νεοφιλελεύθεροι.

Εννοείται ότι για όλα όσα συμβαίνουν στην Ευρώπη και στην παγκόσμια κοινότητα οι κριτικώς σκεπτόμενοι επιστήμονες «κατασκευάζουν» τα δικά τους ερμηνευτικά σχήματα.

Αυτά όμως, όπως θα δούμε «στο πέρασμα του χρόνου», δεν είναι «πύργοι στην άμμο», ούτε στρέφονται εναντίον του ίδιου του νου και της σκέψης, πράγμα που κάνει η πνευματική βιομηχανία του νεοφιλελευθερισμού αδιαλείπτως και που για μία ακόμη φορά «λανσάρει» την ιδέα της «μετα-αλήθειας», για να περισώσει τον επιστημολογικό σκελετό της.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.

 

πηγη

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s